Çalıkuşu: Bir Kadının Kaderine Karşı Açtığı Hürriyet Davası

Bazı kitaplar vardır; insan onları yalnızca okumaz, satır aralarında kendi ruhunun akislerini de seyreder. Kimi eserler zihnimizde bir hatıra, kimileri kalbimizde derin bir yara, kimileri ise hayatın hengâmesi içerisinde unuttuğumuz hakikatleri hatırlatan birer ihtar olarak yer edinir. Reşat Nuri Güntekin’in Çalıkuşu romanı da işte bu müstesna eserlerden biridir. İlk bakışta genç bir kadının aşkını, ayrılığını ve hayat mücadelesini anlatan bu roman, derinlerine inildiğinde bir devrin içtimai portresini, kadın olmanın müşkülâtını, Anadolu insanının sessiz çilesini ve insan ruhunun mukavemet kudretini gözler önüne serer.

Feride… İsmiyle zarafet, tabiatıyla isyan, ruhuyla hürriyet taşıyan bir genç kadın. Onu yalnızca Kâmran'a duyduğu muhabbet üzerinden değerlendirmek, romanın asıl ruhuna karşı işlenmiş bir noksanlık olur. Zira Feride, bir aşk hikâyesinin mahzun kahramanından çok daha fazlasıdır. O, kendisine biçilen hayatı kabullenmeyen, mukadderatın karşısında boyun eğmek yerine kendi yolunu açmaya çalışan bir iradenin timsalidir.

Çocukluğundan itibaren çevresine sığmayan, kurallarla mahdut bir hayata razı olmayan Feride'nin çalıkuşu diye anılması tesadüf değildir. Bir muallimin dilinden dökülen bu isim, zamanla onun şahsiyetinin mührüne dönüşür. Çalıkuşu, yalnızca ağaç dallarında dolaşan hareketli bir çocuğun lakabı değil; hiçbir kafese sığmayan, hürriyetini kendi kanatlarında taşıyan bir ruhun remzidir.

Güntekin, Feride'nin çocukluk hatıralarını aktarırken onun neşesinin ardında saklı bulunan yetimliği de sezdirir. Anne kaybı, baba hasreti, Hüseyin'den ayrılışı… Bütün bu ayrılıklar, küçük yaşta Feride'nin ruhunda derin izler bırakır. Ne var ki o, hüznünü başkaları gibi sessizlikle yaşamaz. Kederini kahkahalarının ardına gizler, ıstırabını hareketliliğiyle örter. Belki de insanın en büyük mahareti, içindeki fırtınayı dışarıya bir bahar sabahı gibi gösterebilmesidir.

Güntekin'in burada kurduğu psikolojik derinlik, romanın en dikkate şayan taraflarından biridir. Zira insanın görünen çehresiyle iç dünyası her zaman birbirine muvafık değildir. Kimi tebessümler, söylenemeyen sözlerin; kimi kahkahalar, kimseye gösterilemeyen yaraların perdesidir.

Feride'nin hikâyesi, Kâmran'ın ihanetini öğrenmesiyle başka bir istikamete yönelir. Bir zamanlar saadetin eşiğinde duran genç kadın, bir anda bütün ümitlerini geride bırakarak kendisini gurbetin meçhul yollarına bırakır. Ne bir vedanın tesellisine sığınır ne de kırılmış kalbinin hesabını başkalarına havale eder. O, gitmeyi tercih eder. Çünkü bazen insanın izzetinefsini muhafaza edebilmesi için sevdiği şeyden uzaklaşması gerekir.

İşte bu ayrılık, Çalıkuşu'nun asıl serüveninin başlangıcıdır.

Feride'nin Anadolu'ya gidişi, yalnızca bir mekân değişikliği değildir; aynı zamanda kendi varlığını yeniden inşa etme teşebbüsüdür. İstanbul'un konforlu konaklarından Anadolu'nun mahrumiyet içindeki köylerine uzanan bu yolculuk, devrin iki ayrı dünyasını karşı karşıya getirir. Bir tarafta alışkanlıklarının ve imtiyazlarının içinde yaşayan şehirli insanlar, diğer tarafta yoksulluğun, cehaletin ve imkânsızlıkların gölgesinde hayat mücadelesi veren Anadolu halkı…

Güntekin, Feride'nin muallimlik vazifesi üzerinden yalnızca bir mesleği değil, bir mesuliyet şuurunu anlatır. Zeyniler Köyü'nde karşılaştığı virane mektep, bakımsız çocuklar ve yoksul aileler, Anadolu'nun ihmal edilmiş çehresini gözler önüne serer. Feride, bütün müşkülâtına rağmen bu çocuklara bir istikbal tahayyülü sunmaya çalışır. Onların yalnızca zihinlerine değil, gönüllerine de dokunmak ister.

Munise'nin hikâyesi ise romanın en rikkatli damarlarından biridir. Küçük bir çocuğun yoksulluğu, sevgisizliği ve korunmaya muhtaçlığı karşısında Feride'nin gösterdiği şefkat, onun karakterindeki merhamet cevherini ortaya çıkarır. Üstelik bu merhamet, çevresindeki insanların dedikodularına ve peşin hükümlerine rağmen varlığını muhafaza eder. Feride, toplumun ne diyeceğini düşünerek iyilikten vazgeçmez. Çünkü onun nazarında insanlık, başkalarının tasvibine muhtaç bir fazilet değildir.

Burada Güntekin'in kalemi, toplumsal tenkidin kuvvetli bir vasıtasına dönüşür. Bir çocuğa gösterilen şefkatin dahi dedikoduya mevzu edilmesi, toplumun ahlaki ölçülerini yeniden sorgulamamıza sebep olur. İnsanların hakikati anlamadan hüküm vermeye ne kadar teşne olduklarını görürüz. Bir kadının iyiliği bile bazen kendi başına bırakılmaz; onun her hareketine bir mana yüklenir, her davranışı bir ithamın gölgesinde değerlendirilir.

Çalıkuşu, bu yönüyle yalnızca bir kadının hikâyesi değil, kadının toplum içerisindeki varoluş mücadelesinin de edebî bir vesikasıdır.

Feride'nin karşılaştığı zorluklar, onun iradesini zaman zaman yıpratsa da ruhundaki hayat iştiyakını bütünüyle söndüremez. Zira o, yaralarını saklamayı öğrenmiş bir kadındır. Bir yandan başkalarının hayatına dokunurken diğer yandan kendi yalnızlığının yükünü taşır. Gündüzleri çocukların arasında neşeli bir muallime, geceleri ise hatıralarıyla baş başa kalan mahzun bir insandır.

İnsan ruhunun en çetin imtihanı da belki budur: Kendi içinde kopan fırtınalara rağmen başkalarının hayatına güneş olabilmek.

Romanın bir başka mühim ciheti, Anadolu insanının hayat şartlarını bütün çıplaklığıyla göstermesidir. Güntekin, Anadolu'yu romantik bir manzara olarak resmetmez. Onun köylerinde yoksulluk, mekteplerinde imkânsızlık, insan ilişkilerinde ise kimi zaman cehalet ve taassup hüküm sürer. Fakat bütün bu karanlığın içinde merhamet, sadakat, iyilik ve insanlık gibi kıymetler de yaşamaya devam eder. Yazar, okuyucusunu bir memleketin yalnızca güzelliklerine değil, ihmallerine de bakmaya davet eder.

Bu sebeple Çalıkuşu'nu okurken yalnızca Feride'ye değil, onun geçtiği yollara da dikkat kesilmek gerekir. Çünkü o yollar, bir kadının şahsi macerasından çok daha fazlasını taşır. Bir milletin maarif meselesini, sosyal eşitsizliklerini, kadınların maruz kaldığı tahakkümü ve insanın insanla kurduğu münasebetin mahiyetini anlatır.

Peki, bütün bu yolculuğun merkezinde duran aşk ne olacaktır?

Kâmran, Feride'nin geçmişinde kapanmamış bir yara, kalbinde ise bütünüyle susturamadığı bir sestir. Feride'nin gururu ile muhabbeti arasındaki mücadele, roman boyunca insanın en kadim çelişkilerinden birini hatırlatır: Kalbin istediğiyle aklın kabul ettiği her zaman aynı istikamette ilerlemez. İnsan bazen en ziyade sevdiği kişiden uzaklaşır; fakat uzaklaşmak, unutmak manasına gelmez.

Romanın nihayetine doğru Feride'nin geçmişiyle yeniden karşılaşması, okuru da kendi hatıralarıyla yüzleştirir. Kâmran'la aralarındaki yılların biriktirdiği mesafe, söylenmemiş sözler ve saklanan duygular nihayet görünür hâle gelir. Feride'nin yıllar boyunca tuttuğu hatıra defteri, yalnızca yaşanmışlıkların kaydı değil, onun ruhunun şahitliğidir. Nihayetinde bu defter, geçmişin kapısını yeniden aralar.

Ve roman, Çalıkuşu'nun yıllar sonra yeniden aşkın karşısında durduğu o ince, mahcup ve insani hâliyle son bulur. Feride'nin hikâyesi, bütün kırgınlıklarına rağmen insanın sevme kabiliyetini bütünüyle kaybetmediğini gösterir.

Reşat Nuri Güntekin, bu eseriyle bize şu hakikati düşündürür: İnsan, başına gelen hadiselerden ibaret değildir; onlara karşı takındığı tavırla da kendisini inşa eder. Feride'yi kıymetli kılan, hiç incinmemesi yahut hiç yanılmaması değildir. Onu müstesna kılan, incindiği hâlde hayata küsmemesi, düştüğü yerden kalkması ve kendi varlığını başkalarının hükümlerine teslim etmemesidir.

Bugün Çalıkuşu'nu yeniden okumak, belki de en ziyade kendimizi sorgulamak demektir. Zira çağımız insanı, konforun içinde hürriyeti, kalabalıkların içinde dostluğu, iletişimin içinde anlaşılmayı ve bütün imkânlarına rağmen hayatın manasını aramaktadır. Feride'nin Anadolu yollarında aradığı şey de bir bakıma budur: Kendisine ait bir hayat, haysiyetini muhafaza edebileceği bir dünya ve varlığının bir başkasına fayda sağlayabildiğini bilmenin huzuru.

Belki de bu sebeple Çalıkuşu, aradan geçen bunca zamana rağmen eskimeyen bir eserdir. Çünkü bazı hikâyeler bir devre ait olsa da anlattıkları insan, bütün devirlerin insanıdır.

Ve nihayetinde Feride bize şunu hatırlatır: Her insanın içinde, ne kadar yorulursa yorulsun kanat çırpmaktan vazgeçmeyen bir çalıkuşu vardır. Mühim olan, hayatın hangi fırtınasını yaşarsak yaşayalım, o kuşun kanatlarını kırmasına müsaade etmemektir.